نگاهي به شهرستان گناوه

غلامحسين دريانورد

 

اينجا گناوه است. سرزميني با رنج­ هايي غريب و جاشواني سرشار از اميد. بندري با انديشه­ اي ژرفناك كه به آينده­ اي روشن و درخشان مي­ا نديشد. شهري كه قدمت آن به استناد منابع مكتوب و متون تاريخي ايراني و عربي به بيش از 1500 سال مي­رسد. بندري كه آن را زماني «جنابه» مي­ خواندند و در دوره ساسانيان شهري پررونق و آباد و جزيي از استان «ارجان» ناحيه­ ي فارس بود و در صنعت پارچه بافي بي­ رقيب بود و از بنادر تجاري مهم اين مرز و بوم به شمار مي­ رفته است. و خيلي از مردم آن نيز به صيد مرواريد مشغول بوده­ اند.

اين بندر كه اوايل قرن اول هجري توسط عثمان ابن العاص فتح شده است همچنان در سده­ هاي دوم و سوم نيز پررونق و آباد بوده و در كنار «سينيز»، «سيراف» و «مهروبان» از بندرهاي مهم قلمداد مي­شده است. و در همين سال­ هاست كه مردي بزرگ به نام «ابوسعيد» از گناوه عليه دارالخلافه­ ي عباسي بر مي­ خيزد و مناطق بحرين و اطراف آن را كانون نشر افكار و عقايد خود قرار مي­دهد. و چه پنهان از شما كه در قرن سوم هجري گناوه ضراب خانه سكه نيز داشته است.

در سده­ ي چهارم هجري سفرنامه نويسان و مورخان همچنان از رونق اين شهر نوشته­اند جايي كه در آن كارگاه­ هايي براي بافتن اقسام بسياري از كتان موجود است و داد و ستد جريان دارد. و برخلاف امروز انواع و اقسام پارچه­ هاي مرغوب از اين شهر به ديگر شهرها و كشورها صادر مي­شده است. خلاصه كلام در اين سال­ ها گناوه شاهد رشد و شكوفايي اقتصادي بوده است و تا حدودي نيز از نظر سياسي برتري داشته است.

از قرن پنجم هجري به بعد كم كم اين شهر رو به افول نهاده است و در يك دوره صد الي صد و پنجاه ساله رو به ويراني گذاشته و از قرن ششم هجري به بعد مورخان و سفرنامه نويسان از آن به عنوان يك دهكده نام برده­اند.

در دوره­ي صفويه كه معماري «امام زاده سليمان» از يادگاران آن دوره است، اگرچه گناوه ديگر رونقي ندارد اما بندر ديگري به نام «ريگ» ظهور پيدا مي­كند. بندري كه در حدود هفده كيلومتري جنوب شرقي بندر گناوه قرار دارد و با توجه به افول بندر گناوه و نزديكي به جزيره خارك و حد واسط قرار گرفتن آن بين بندر بصره و بندر لنگه و بندر عباس جهت ماهيگيري و صادرات و واردات خرما، پشم و غلات و ... رونق گرفت.

اين بندر كه اينك يكي از بخش­ هاي مركزي شهرستان گناوه به شمار مي­رود در دوره زند از گناوه شهرت بيشتري داشته و شاهد ظهور شخصيت­هاي مقتدري به نام­هاي «مير معنا» و «اميرعلي خان حيات داوري» بوده است.

در دوره قاجاريه از اواخر سلطنت مظفر الدين شاه تا محمد علي شاه و احمد شاه قاجار حيدرخان حيات داوري پسر خان علي خان حاكم بندر گناوه و بندر ريگ بوده است. وي در سال 1300 هجري شمسي اولين قرارداد اكتشاف چاه نفت در منطقه دشت قير (بالاي روستاي شول) را سر آرنولد ويلسون به امضا رساند و جاده­اي به اين منظور از گناوه به فخر آوري و به دشت قير كشيده شد. اين رويداد باعث شد گناوه دوباره در كانون توجه قرار گيرد و بندر ريگ دچار ركود شود.

گناوه كم كم به عنوان بخشي از شهرستان بوشهر در دوران پهلوي شناخته شد و در پس از پيروزي انقلاب اسلامي در سال 1358 به شهرستان ارتقا يافت. در آن سال­ها شهرستان گناوه داراي سه بخش ريگ، مركزي و ديلم بود كه در سازمان آموزش فني و حرفه­اي كشور در سال1375 نيز ديلم با ارتقا يافتن به عنوان شهرستان از بندر گناوه جدا شد.

بندر گناوه كنوني كه در نزديكي خرابه­ هاي شهر قديمي و با عظمت گناوه­ ي باستاني قرار دارد هم اكنون مركز شهرستان گناوه در فاصله­ ي 165 كيلومتري شمال غربي بوشهر قرار دارد و شامل دو بخش مركزي و ريگ مي­شود كه با ارتفاع پنج متر از سطح دريا داراي دو دهستان به نام­هاي حيات داوري و رود حله است كه كلا حدود چهل پارچه آبادي را در بر مي­گيرد و مساحتي در حدود 2044 كيلومتر در ساحل شمالي خليج فارس دارد و در طول شرقي 77 و عرض شمالي 30 واقع شده است.

اين شهرستان از شمال به استان كهكيلويه و بوير احمد و شهرستان ديلم، از مشرق به استان فارس و شهرستان دشتستان از جنوب به شهرستان بوشهر و خليج فارس و از مغرب به خليج فارس محدود است.

اگر چه در خصوص وجه تسميه گناوه سخن بسيار رفته است و كوشيده شده با توجه به تلفظ­هاي «جنابا» «جنابه» «گنافه» «گنفه» «گنابه» «گنبه» و ... به نام گناوه برسند اما آخرين نظريه كه توسط يكي از شاعران و محققان اين شهرستان صورت گرفته است بيشتر به دل مي­نشيند. وي با استفاده از قاموس­هاي مختلف لغات ثابت مي­كند كه گناوه برگرفته از لغاتي همچون «كنفه» و «جناب» است كه به معني ناحيه و كرانه­ها مي­باشد. و چه نام مناسب­تر از كرانه به معني ساحل و لنگر اندازي توانسته وجود داشته باشد كه به گناوه تبديل گردد.

«امام زاده سليمان بن علي» كه گويا مقبره سليمان بن علي از اولاد زين العابدين علي بن حسين(ع) است و معماري آن منسوب دوره صفويه مي­باشد؛ «تل گنبد» كه بقاياي تپه­ هاي قديمي جنابه به شمار مي­رود از جمله آثار تاريخي شهرستان گناوه به شمار مي­رود. به جز اين دو اثر مي­توان به «آتشكده باباكلو» كه در هيجده كيلومتري گناوه فعلي و پس از آبادهاي مال خليفه و مال قائد قرار دارد و «مقبره بي بي مريم» يا بي مره كه در محله بابا عليشاه بندر گناوه واقع است؛ اشاره كرد.

«تپه گيشهر» كه در يك كيلومتري بندر ريگ كنار ساحل خليج فارس واقع است؛ و «برج خان» كه يادگاري از خان علي خان حيات داوري حاكم بندر ريگ به شمار مي­رود؛ و همچنين «حسينيه خان» كه با قدمتي دويست ساله به دست خان علي خان بنا شده است از ديگر آثار تاريخي شهرستان گناوه است.

اين آثار تاريخي در كنار جاذبه­ هاي طبيعي ديگري مثل «توديو» و طبيعت زيبا و دلنواز اين شهرستان به خصوص در اواخر سال كه دشت­هاي آن رنگ بهار مي­گيرد و ساحل ماسه­اي يك دست و غروب­هاي رويايي آن و همچنين بازارهاي بزرگ كه خرد و ريزي را مي توان در آن يافت شهرستان گناوه را براي هر مسافر و گردشگري جذاب كرده است.

اكنون اين شهر با جمعيتي بالغ بر (90000) نفر كه حدود 76 درصد آن در نقاط شهري و حدود 24 درصد آن در نقاط روستايي سكونت دارند، محل سكونت و پذيرايي مردم مختلفي از نظر فرهنگ و آداب و رسوم هست. زبان مردم اين خطه فارسي بوده و بيشتر مردم آن با لهجه محلي نزديك لري حرف مي­زنند و اگر چه در اين سالها مهاجرت به اين شهر اوج گرفته است اما داراي فرهنگي خاص خود است. خوراكي­ها و آشاميدني و بازي­ها، نفرين­ها، دعاها، اصطلاحات و تعبيرات، ضرب المثل­ها، لالايي­ها، ادبيات، افسانه­ها و موجودات خيالي، باورها و موسيقي و مراسم و آيين­ هاي ويژه­ ي خود دارد.

مردم اين شهرستان در زمان وقوع انقلاب اسلامي و ساليان جنگ تحميلي كه تاريخي­ترين و پربهاترين روزهاي خود را سپري كرد. شانه به شانه مردم اين سرزمين شاهد لحظه­هاي ناب و با شكوه خود بود.

اين شهرستان در موقعيت دفاع مقدس با نثار بيش از دويست شهيد كه اينك در گلستان شهدا بندر گناوه و قطعه شهداي بندر ريگ و روستاي چهار اوستايي خفته اند دين خود را به اسلام و ميهنش ادا كرد.

حالا اين شهرستان پس از فرازها و فرودهايي كه در طول تاريخ به چشم ديده است، مي خواهد دوره­اي ديگر را در اين سال­ ها تجربه كند دوره­اي سرشار از اميد، ايمان، تلاش، عشق و سازندگي.

                                                                                 ان شاء الله

 

منابع و مآخذ:

1.      گناوه، غلامحسين دريانورد، انتشارات هيرمند

2.      نامه گناوه، غلامحسين دريانورد، انتشارات دريانورد

3.      مقاله گذري بر تاريخ 1500 ساله گناوه نوشته عليرضا خليفه­زاده

4.      مقاله كنكاشي در تاريخ و تمدن فرهنگ گناوه نوشته رضا دشتي

5.      وجه تسميه گناوه نوشته ايرج شمسي­زاده

6.      مقاله آشنايي با آثار تاريخي گناوه و بندر ريگ نوشته مرضيه منصوري نژاد

7.      مقاله ظهور بندر ريگ در دوره صفويه و زنديه نوشته عليرضا خليفه­زاده